Nagrody, naklejki i motywacja: co naprawdę działa u dzieci
Czy tabelki z naklejkami i nagrody pomagają, czy szkodzą? Jak działa motywacja wewnętrzna u dzieci, kiedy nagrody mają sens i co działa lepiej.
Tabele z naklejkami wiszą na wielu lodówkach. Gwiazdki za mycie zębów, za czytanie, za to, że nie biło się brata. Niektóre rodziny przysięgają, że to działa. Inne zauważają, że po tygodniu tabela jest zapomniana albo, co gorsza, dzieci zaczynają negocjować: „Ile naklejek dostanę, jak sprzątnę ze stołu?”.
Czy więc nagrody działają? Czasem, przy niektórych sprawach, jeśli używa się ich z rozwagą. Odrobina wiedzy o motywacji pomaga zdecydować kiedy.
Dwa rodzaje motywacji
Psychologowie dzielą motywację na dwa szerokie rodzaje.
Motywacja wewnętrzna to robienie czegoś, bo jest ciekawe, przyjemne albo ważne samo w sobie. Dziecko, które przez godzinę buduje z klocków skomplikowany zamek, ot tak, jest motywowane wewnętrznie. Nikt nie musiał mu płacić.
Motywacja zewnętrzna to robienie czegoś, żeby dostać coś innego: naklejkę, czas na tablecie, pochwałę, pieniądze, albo żeby uniknąć kłopotów. Dorośli robią wiele rzeczy z powodów zewnętrznych (wizyta u dentysty, rozliczenie PIT-u) i to jest w porządku.
W praktyce to zwykle mieszanka. Dziecko może zacząć naukę gry na pianinie, bo rodzic nalega, chodzić dalej, bo pani wkleja złote gwiazdki, a w końcu grać, bo to pokochało.
Co mówią badania o nagrodach
Kilkadziesiąt lat badań psychologicznych, w tym prac Edwarda Deciego i Richarda Ryana nad teorią autodeterminacji, przygląda się temu, jak nagrody wpływają na motywację. Kilka wniosków powtarza się raz po raz.
Nagrody mogą osłabiać zainteresowanie tym, co dziecko już lubi. W klasycznych eksperymentach dzieci, którym obiecano nagrodę za zajęcie, które i tak lubiły, na przykład rysowanie, czasem traciły nim zainteresowanie, gdy nagrody się skończyły. Zajęcie zmieniło się z „czegoś, co lubię” w „coś, co robię dla nagrody”.
Nagrody lepiej działają przy zadaniach, które nie są ciekawe. Jeśli zadanie jest naprawdę nudne, jak ćwiczenie codziennej rutyny, nagroda nie ma czego osłabić. Może pomóc wprowadzić nawyk.
Ludzie są bardziej zmotywowani, gdy czują trzy rzeczy: że mają wybór i wpływ (autonomia), że są w czymś dobrzy (kompetencja) i że są blisko z innymi (przynależność). To podstawy teorii autodeterminacji i bardzo przydatna wskazówka dla rodziców.
Kiedy nagrody mają sens
Nagrody mogą być rozsądnym narzędziem, gdy:
- zadanie nie jest samo w sobie przyjemne: nauka korzystania z toalety, mycie zębów, sprzątanie, ćwiczenie trudnej umiejętności,
- cel jest konkretny i krótkoterminowy: „Śpij całą noc w swoim łóżku” zamiast „Bądź grzeczny”,
- wprowadzasz nową rutynę, która z czasem stanie się automatyczna,
- nagroda jest mała i natychmiastowa: naklejka od razu, a nie duża zabawka za trzy tygodnie.
Jak dobrze korzystać z tabeli z naklejkami
- Wybierz jedno albo dwa konkretne zachowania. „Buty założone do 7.45” jest jaśniejsze niż „Ładnie się szykuj”.
- Niech cel będzie osiągalny. Szybkie sukcesy podtrzymują zaangażowanie.
- Daj naklejkę od razu, z konkretną pochwałą: „Sam założyłeś buty!”.
- Traktuj to jako coś tymczasowego. Zaplanuj, że po kilku tygodniach, gdy nawyk się utrwali, tabela zniknie.
- Świętujcie razem, kiedy tabela się zapełni, raczej wspólnym wyjściem niż zakupem.
- Nie zabieraj naklejek za karę. To zwykle zamienia tabelę w źródło konfliktów.
Kiedy nagrody mogą zaszkodzić
- Nagradzanie tego, co dziecko już lubi, na przykład czytania albo rysowania. Płacenie za przeczytane książki może przesunąć uwagę na liczbę, a dziecko zacznie pędzić przez krótkie i łatwe książeczki.
- Rosnące stawki. „Ostatnio dostałem naklejkę. Teraz chcę zabawkę.”
- Ciągłe przekupywanie. „Jak przestaniesz płakać, dostaniesz ciastko” może nauczyć, że płacz daje ciastka.
- Nagrody za wszystko. Jeśli każde drobne zadanie kończy się nagrodą, nic nie wydaje się warte zrobienia bez niej.
Jak budować motywację wewnętrzną
Głębszym celem jest dziecko, które chce się uczyć i próbować nowych rzeczy dla nich samych. Oto jak to wspierać.
Pozwalaj wybierać
Wybór buduje poczucie wpływu. „Ćwiczysz wyrazy z magnesami czy z kredą?” „Którą książkę czytamy?” „Najpierw matematyka czy polski?” Nawet drobne wybory sprawiają, że dzieci chętniej się angażują.
Dbaj o wyzwanie w sam raz
Dzieci uwielbiają czuć się kompetentne. Za trudne zadania odbierają nadzieję, za łatwe nudzą. Celuj w strefę, w której trzeba się trochę wysilić, ale da się odnieść sukces. Tam właśnie zdarzają się te satysfakcjonujące chwile „Udało mi się!”.
Chwal wysiłek i sposób, konkretnie
Badania Carol Dweck nad nastawieniem sugerują, że chwalenie inteligencji („Ale jesteś mądry”) może sprawić, że dziecko zacznie unikać trudnych zadań, żeby przypadkiem nie wypaść gorzej. Chwalenie wysiłku i sposobów zachęca do wytrwałości.
Porównaj:
- „Masz talent plastyczny” i „Dodałeś tyle szczegółów do skrzydeł smoka. Widać, że się nie spieszyłeś”.
- „Dobra robota” i „Nie poddałeś się, chociaż te puzzle cię złościły, i w końcu je ułożyłeś”.
Pokazuj własny entuzjazm
Dzieci widzą, na czym ci zależy. Jeśli czytasz dla przyjemności, grasz na instrumencie, ciekawi cię, jak coś działa, albo lubisz łamigłówki, to bardzo mocny przekaz.
Łącz naukę z zainteresowaniami
Dziecko zakochane w dinozaurach chętnie poćwiczy czytanie, jeśli książka jest o tyranozaurze. Kibic piłki nożnej może zainteresować się średnimi i procentami. Idź za tym, co dziecko naprawdę ciekawi.
Pozwól zobaczyć postępy
Dzieci motywuje zauważanie, że idą do przodu. Zachowaj teczkę z rysunkami z września i porównaj je z czerwcowymi. Nagraj, jak dziecko czyta na głos teraz i za trzy miesiące. W SmartySHIB raport dla rodzica pokazuje, jakie umiejętności dziecko ćwiczyło. Dzięki temu postęp staje się widoczny, a wy macie od czego zacząć rozmowę.
A co z nagrodami w grach?
Wiele gier dla dzieci, także nasze, korzysta z gwiazdek, monet i naklejek. Dobrze użyte działają jak tablica wyników: pokazują postęp i dają małe poczucie sukcesu. W SmartySHIB dzieci zdobywają gwiazdki, zbierają naklejki i wydają monety na budowę Miasteczka Pipa.
Najważniejsze jest to, czy sama gra jest warta grania. Jeśli dziecko wraca do tangramu albo sudoku, bo łamigłówka daje mu satysfakcję, gwiazdki są miłym dodatkiem. Jeśli gra tylko po to, żeby zgarnąć nagrody, i przelatuje przez poziomy bez myślenia, warto porozmawiać albo spróbować innej gry.
Otwarte, twórcze gry, takie jak rysowanie z pikseli, budowanie, wymyślanie historyjek czy granie na wirtualnym pianinie, dobrze wspierają motywację wewnętrzną, bo nagrodą jest to, co dziecko samo stworzyło. Znajdziesz je w grach plastycznych i grach muzycznych.
Krótko według wieku
3–5 lat. Krótkoterminowe tabele z naklejkami mogą pomóc przy rutynach. Dużo konkretnych pochwał i entuzjazmu. Mnóstwo swobodnej zabawy, która z natury jest motywująca wewnętrznie.
6–8 lat. Wybór i poczucie kompetencji zaczynają ważyć więcej. Dzieci kochają opanowywać umiejętności i pokazywać je dorosłym. Tabele nadal mogą pomóc przy trudnych rutynach, ale warto z nich szybciej rezygnować.
9–10 lat. Angażuj dziecko w ustalanie celów. „W czym chciałbyś być lepszy w tym miesiącu?” Śledźcie postępy razem.
11–13 lat. Autonomia jest ogromnie ważna. Dawaj wybór, szanuj zainteresowania i pozwól, żeby cele były naprawdę jego. Kieszonkowe za konkretne dodatkowe prace może się sprawdzić, ale lepiej nie płacić za oceny ani za zwykłe domowe obowiązki.
W dłuższej perspektywie
Nagrody to narzędzie, a nie strategia. Pomagają ruszyć z nowym nawykiem albo przetrwać trudniejszy okres. Ale motywacja, która zostaje na długo, bierze się z wnętrza: z poczucia, że się potrafi, że ma się wpływ, i z dzielenia tych chwil z ludźmi, którym na nas zależy. Kiedy dziecko w niedzielne popołudnie samo sięgnie po książkę, będziesz wiedzieć, że to działa.