Darmowa gra o genetyce dla dzieci 10–13 lat. Krzyżuj groszek jak Mendel, poznaj cechy dominujące i recesywne, wypełniaj szachownicę Punnetta i hoduj rośliny.
Jak się gra
Każda roślina groszku w grze ma dwie litery dla każdej cechy. Wielka litera to allel dominujący, który zawsze jest widoczny. Mała litera to allel recesywny, który ujawnia się dopiero wtedy, gdy są dwie takie same. W polskiej wersji litery pochodzą od polskich słów:
| Cecha | Dominująca | Recesywna |
|---|---|---|
| Kolor kwiatów | F = fioletowe | f = białe |
| Wzrost | W = wysokie | w = niskie |
| Kształt nasion | G = gładkie | g = pomarszczone |
Rośliny są narysowane tak, żeby było widać ich cechy: wysoka lub niska łodyga, fioletowe lub białe kwiaty, gładkie lub pomarszczone nasiona w strąku. Litery są pod spodem, z wyjątkiem poziomów z ukrytymi genami.
| Poziomy | Wyzwanie |
|---|---|
| 1–2 | Przeciągnij litery do okienek, żeby wyhodować roślinę o zadanych cechach |
| 3 | Znajdź wszystkie rośliny czystej linii (FF, ww i tak dalej) |
| 4–6 | Zbuduj szachownicę Punnetta krok po kroku, przewidź ułamek i wysiej 20 nasion |
| 7–9 | Przewidź proporcje krzyżówki, wysiej 40 nasion i porównaj z wynikami Mendla |
| 10–12 | Wyhoduj w ogrodzie roślinę docelową przez kilka pokoleń |
| 13–15 | Dwie cechy naraz: szachownica 4 × 4 |
| 16–18 | Detektyw krzyżówki testowej: czy tajemnicza roślina to FF, czy Ff? |
| 19–20 | Mistrz hodowli z trzema cechami |
Czego uczy się dziecko
Dziedziczenia w prostych słowach. Każdy organizm dostaje jedną kopię genu od każdego z rodziców. To jedna z podstaw biologii. Przeciąganie liter i obserwowanie, jak zmienia się roślina, sprawia, że ta idea staje się konkretna.
Ukrytych cech. Dwoje fioletowych rodziców może mieć białe potomstwo. Gdy w drugim pokoleniu nagle pojawiają się białe kwiaty, dokładnie tak jak u Mendla, dziecko przeżywa jedno z wielkich odkryć w historii nauki.
Prawdopodobieństwa w biologii. Szachownica Punnetta to tabela prawdopodobieństwa. Przewidywanie 1 na 4 nie oznacza dokładnie 5 z 20 nasion i gra uczciwie pokazuje to wahanie. Potem pokazuje, że duże próby, jak tysiące groszków Mendla, są bardzo blisko przewidywań.
Planowania hodowli. Na poziomach z ogrodem trzeba wybrać rodziców, którzy niosą potrzebne litery, czasem przez dwa lub trzy pokolenia. To ćwiczy myślenie wstecz: od celu do pierwszego kroku.
Rozumowania jak badacz. Krzyżówka testowa to małe śledztwo. Żeby ustalić, czy fioletowa roślina ma ukrytą literę f, krzyżuje się ją z białą (ff). Jeśli pojawią się białe nasiona, zagadka rozwiązana.
Wskazówki dla rodziców
- Opowiedz o Mendlu. Zakonnik z Brna przez osiem lat hodował groch w klasztornym ogrodzie i liczył rośliny. Jego wyniki docenono dopiero po jego śmierci.
- Szukajcie cech w rodzinie. Kolor oczu, dołeczki w policzkach czy zwijanie języka w rurkę to dobry punkt wyjścia do rozmowy (z zastrzeżeniem, że u ludzi dziedziczenie bywa bardziej złożone).
- Rysujcie szachownice na kartce. Po kilku poziomach poproś, żeby dziecko samo narysowało szachownicę dla Ff × Ff.
- Pytaj o przewidywanie przed wysiewem. „Ile białych spodziewasz się z 40 nasion?” A potem: „Dlaczego wyszło trochę inaczej?”.
- Nie poprawiaj za szybko poziomów z dwiema cechami. Szachownica 4 × 4 wymaga cierpliwości, ale daje dużo satysfakcji.
Zabawy bez ekranu
- Fasolowe dziedziczenie. Weźcie dwa woreczki z fasolą: w każdym po jednej białej i jednej czerwonej. Losujcie po jednej z każdego woreczka 40 razy i zapisujcie pary. Ile wyszło dwóch białych?
- Wysiew groszku. Posadźcie groszek w doniczkach na parapecie i obserwujcie kwiaty i strąki. Wiosną to świetny projekt przyrodniczy.
- Rodzinne drzewo cech. Narysujcie drzewo genealogiczne i zaznaczcie, kto ma jaką cechę, na przykład piegi.
Częste błędy
- Mylenie wyglądu z literami. Fioletowa roślina może mieć FF albo Ff. Wygląd nie zawsze zdradza geny.
- Zapominanie, że każdy rodzic daje tylko jedną literę. Na brzegach szachownicy jest zawsze po jednej literze, a nie po dwie.
- Oczekiwanie idealnych proporcji. 3 : 1 to przewidywanie, a nie gwarancja dla małej liczby nasion.
Więcej podobnych gier znajdziesz w dziale gry przyrodnicze.